تحریرالوسیله شامل دوره کامل فقه از امامخمینی عربی

1، کتاب فتوایی، 1 1 1 فقه از امامخمینی؛ 1.

دو اثر فقهی ـ فتوایی العروة الوثقی سیدمحمدکاظم یزدی طباطبایی و وسیلةالنجاة سیدابوالحسن اصفهانی به سبب کثرت فروع و طرح مسائل مبتلابه، بیش از کتابهای دیگر، توجه فقها را به خود جلب کرده و شرحها و حاشیههای فراوانی بر آنها نوشته شدهاست.

تحریرالوسیله چنانکه امامخمینی اشاره کرده دستاورد ادغام تعلیقههای ایشان بر متن وسیلةالنجاة و افزودن مسائل و ابواب دیگری است که آن کتاب فاقد بوده است. تدوین تحریرالوسیله در تبعیدگاه ترکیه آغاز شده و در تبعیدگاه نجف اشرف به پایان رسیده است.

جامعیت کتاب تحریرالوسیله و شمول آن بر قریب اتفاق ابواب فقهی و داشتن مباحث سیاسی، قضایی و مسائل مستحدثه، آن را در جایگاه ممتازی در میان آثار فقهی و حتی آثار مکتوب امامخمینی قرار داده است.

پس از انتقال محل تبعید امامخمینی به نجف، جلد اول کتاب تحریرالوسیله برای نخستینبار در سال ۱۳۴۵ و جلد دوم در سال ۱۳۴۷ چاپ و منتشر شد.

تاکنون از این کتاب بیش از ۱۵۰ ترجمه، تلخیص، شرح و تعلیقه منتشر شدهاست.

برخی از تعلیقهها عبارتند از: التعلیقة الاستدلالیة علی تحریرالوسیله؛ ابوطالب تجلیل تبریزی؛ التعلیقة الاستدلالیة علی تحریرالوسیله؛ علی مشکینی؛ ۱۰ج و التعلیقة علی تحریرالوسیله؛ یوسف صانعی.

برخی از شرحها عبارتاند از: مستند تحریرالوسیله؛ سیدمصطفی خمینی؛ ۲ج؛ تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیله؛ محمد فاضل لنکرانی؛ ۲۸ج؛ فقه الثقلین فی شرح تحریرالوسیله؛ یوسف صانعی؛ ۵ج؛ انوار الفقاهة فی احکام العترة الطاهره(ع)؛ ناصر مکارم شیرازی؛ ۶ج و مشکاة الشریعة فی شرح تحریرالوسیله؛ سیدضیاء مرتضوی.

همچنین تحریرالوسیله، به زبانهای فارسی، اردو و انگلیسی ترجمه شدهاست.

مقدمه

در تاریخ فقه فتوایی، برخی آثار مانند شرائع الاسلام محقق حلی (۶۰۲–۶۷۶ق)، قواعد الاحکام علامه حلی (۶۴۷–۷۲۶ق) و اللمعة الدمشقیه شهید اول محمدبنمکی (۷۳۴–۷۸۶ق) به سبب جامعیتشان مورد توجه ویژه فقها قرار گرفتهاند و در میان آثار متأخران، دو اثر فقهی-فتوایی العروة الوثقی سیدمحمدکاظم یزدی طباطبایی (۱۲۴۸–۱۳۳۷ق) و وسیلة النجاة سیدابوالحسن اصفهانی (۱۲۸۴–۱۳۶۵ق) به سبب کثرت فروع و طرح مسائل مبتلابه، بیش از کتابهای دیگر، توجه فقها را به خود جلب کرده و شرحها و حاشیههای فراوانی بر آنها نوشته شده است.
وسیلة النجاة که رساله عملیهای شامل احکام عبادات و معاملات است و با نام صراط النجاة به زبان فارسی ترجمه شده است،[۱] دهها حاشیه و تعلیقه بر آن نوشته شده و یکی از آنها تعلیقه امامخمینی است. امامخمینی تعلیقه خود بر وسیلة النجاة را به مدت هفت سال، از سال ۱۳۶۵–۱۳۷۲ق نوشته است.[۲] (ببینید: تعلیقة علی وسیلة النجاة).
تحریرالوسیله چنانکه امامخمینی اشاره کرده دستاورد ادغام این تعلیقهها در متن وسیلة النجاة و افزودن مسائل و ابواب دیگری است که آن کتاب فاقد بوده است.[۳] تدوین تحریرالوسیله در تبعیدگاه ترکیه آغاز شده و در تبعیدگاه نجف اشرف به پایان رسیده است.[۴]
عبارتهای تحریرالوسیله غالباً همان عبارتها و تعبیرهای وسیلة النجاة است و تعداد مسائل بابها در دو کتاب نیز معمولاً به یکاندازه است و تنها در مواردی که فتوای امامخمینی با فتوای سیدابوالحسن اصفهانی فرق داشته، عبارتها با یکدیگر فرق دارند.[۵]

اضافات تحریرالوسیله نسبت به وسیلةالنجاة

تحریرالوسیله در مقایسه با وسیلة النجاة افزودههای فراوانی دارد؛ امامخمینی علاوه بر افزودن کتابهای حج، امر به معروف و نهی از منکر، قضا، شهادات، حدود، قصاص و دیات، مسائل دفاع را به صورت مجزا و مسئله ولایت فقیه را ذیل سیزده مسئله در کتاب امر به معروف و نهی از منکر ذکر کرده است. ایشان همچنین احکام نماز جمعه را در کتاب الصلاة آورده است. مؤلف وسیلة النجاة ضمن مباحث نماز، پس از سجده سهو وارد بحث نماز قضا شده است؛ ولی امامخمینی در تحریرالوسیله پیش از ورود به آن، با عنوان «ختام فیه مسائل متفرقه» چهل مسئله از مسائل متفرقه مربوط به نماز را آورده است[۶]؛ چنانکه در فصل نمازهای مستحبی، نماز استسقاء، جعفر طیار، غفیله و لیلةالدفن را ذکر کرده و بقیه را نیاورده است[۷]؛ البته مسائلی مانند نماز حاجت،[۸] چیزهایی که زکات در آنها مستحب است،[۹] آداب خوردن و آشامیدن[۱۰] و ازدواج با کنیز،[۱۱] در تحریرالوسیله نیامده است. علاوه بر افزودههای یادشده، در بخش پایانی تحریرالوسیله با عنوان «مسائل مستحدثه» احکام بیمه، سفته، سرقفلی، معاملات بانکی، باروری مصنوعی، تشریح بدن انسان، تغییر جنسیت، رادیو و تلویزیون، و نماز و روزه در سفرهای هوایی و در فضا آمده است.[۱۲] امامخمینی چند سال پس از انتشار، با اجتهادی دوباره برخی از فتاوای خود را-حدود پنجاه مورد-تغییر داده است[۱۳] و این تغییرات در چاپ دوم کتاب درج شده است.[۱۴]

جایگاه و اهمیت

جامعیت کتاب تحریرالوسیله و شمول آن بر قریب اتفاق ابواب فقهی و داشتن مباحث سیاسی، قضایی و مسائل مستحدثه، آن را در جایگاه ممتازی در میان آثار فقهی و حتی آثار مکتوب امامخمینی قرار داده است؛ به طوری که پس از انقلاب اسلامی، هم در مراکز علمی، بهویژه در مراکز آموزش علوم قضایی، متن آموزشی و منبع استخراج قوانین قضایی قرار گرفته است و هم برخی از مدرسان سطوح عالی و درس خارج حوزه علمیه، آن را محور تدریس خود قرار دادهاند.[۱۵]

انتشار قبل از انقلاب

پس از انتقال محل تبعید امامخمینی به نجف، جلد اول کتاب تحریرالوسیله برای نخستین بار در سال ۱۳۴۵ و جلد دوم در سال ۱۳۴۷ چاپ و منتشر شد. چاپ دوم آن با اصلاحات و تغییراتی در نجف انجام گرفت و از آن زمان تاکنون ناشران متعددی به چاپ و نشر آن اقدام کردهاند. تحریرالوسیله در موسوعة الامامالخمینی همراه با آخرین تحقیقات در سال ۱۳۹۲ و جلدهای ۲۲ و ۲۳ منتشر شده است.
سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) پس از گزارشهایی دربارهٔ چاپ تحریرالوسیله در نجف و ارسال آن به ایران، آن را در شمار کتابهای مضره شناخت و دستور جمعآوری آن را داد.[۱۶] در ضمن گزارشی نادرست آمده است که در این کتاب در بیش از ۲۰۰ صفحه شدیداً به حکومت ایران حمله شده است![۱۷] و در جهت تبلیغ اندیشههای (امام) خمینی قرار است این کتاب به وسیله حسین لنکرانی، سید محمود طالقانی و مهدی بازرگان ترجمه شود[۱۸]؛ سیدمحمدرضا سعیدی نیز ضمن پخش آن، بخشهایی، ازجمله بخش مربوط به ولایت و امر به معروف و نهی از منکر را ترجمه و منتشر کرده است.[۱۹] ساواک تهران، نیز بخشهایی از کتاب را که بیانگر دیدگاه امامخمینی درباره نقش علما در مبارزه با بدعت و سکوتنکردن نسبت به منکرات و جلوگیری از ستم ستمکاران و نیز عدم جواز تحصیل طلاب در مدارس دولتی و دریافت شهریه دولت و اوقاف و نپذیرفتن تصدی مؤسسات دینی-دولتی است، ترجمه کرده است.[۲۰] موارد یادشده همگی در راستای مبارزه منفی علما و روحانیت با رژیم پهلوی است. در گزارشی دیگر ساواک یکی از عاملان توزیع این کتاب را سیدعلی غیوری دانسته و از وی نقل کرده که عدهای قصد دارند این کتاب را به فارسی ترجمه و به چاپ برسانند و سپس پیگیری و در صورت چاپ به جلوگیری از پخش آن دستور داده است.[۲۱]

انتشار پس از انقلاب

مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی و مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی نسخه رایانهای این کتاب را همراه با برخی شرحها، تعلیقهها و ترجمهها عرضه کردهاند که دارای قابلیتهای گوناگون ازجمله جستجو و لغتنامه است (ببینید: نرمافزارهای درباره امامخمینی). تاکنون از این کتاب بیش از ۱۵۰ ترجمه، تلخیص، شرح و تعلیقه منتشر شده است[۲۲] که به برخی از آنها اشاره میشود:

ترجمهها

1. ترجمه تحریرالوسیله؛ سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ ۴ج، قم، دارالعلم، ۱۳۸۷. این کتاب را سیدمحمد ابطحی کاشانی مقابله و تصحیح کرده است؛
2. ترجمه تحریرالوسیله؛ علی اسلامی و محمد قاضیزاده؛ ۴ج، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳. این کتاب با نظارت و تأیید محمد مؤمن قمی و سیدحسن طاهری خرمآبادی منتشر شده است. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی؛ دفتر قم نیز این ترجمه را پس از بازبینی، تصحیح و رواننویسی در سال ۱۳۸۵ در ۲ جلد چاپ و منتشر کرده است؛
3. ترجمه اردو؛ تحریرالوسیله؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی؛ ۴ج، تهران، ۱۴۱۳ق/ ۱۳۷۰؛
4. ترجمه انگلیسی؛ تحریرالوسیله؛ سیدعلیرضا نقوی؛ ۴ج، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶.

تلخیصها

1. زبدة الاحکام (عربی)؛ عباسعلی عمید زنجانی؛ قم، چاپخانه مهر، ۱۴۰۲ق/ ۱۳۶۰ش (ببینید: زبدة الاحکام (عربی))؛
2. معرفة ابواب الفقه؛ محسن فقیهی؛ قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، ۱۳۸۳. این کتاب با انگیزه تهیه متن درسی جهت آشنایی طلاب مرکز جهانی علوم اسلامی با کلیات مباحث فقهی تدوین شده است. در پایان هر کتاب از کتابهای امامخمینی، تحریرالوسیله، پرسشهایی از متن برای استفاده بهتر متعلمان، استخراج شده است؛
3. تحریر تحریرالوسیله (عربی)؛ علی مشکینی؛ قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷.

تعلیقهها

تعلیقههای موجود به دو قسم فتوایی و استدلالی قابل تقسیماند:

1. التعلیقة الاستدلالیة علی تحریرالوسیله؛ ابوطالب تجلیل تبریزی؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۹. در این تعلیقه علاوه بر اظهار نظر تعلیقهنگار، استدلال و ذکر ادله نیز مشاهده میشود؛
2. التعلیقة الاستدلالیة علی تحریرالوسیله؛ علی مشکینی؛ ۱۰ج، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۹؛
3. التعلیقة علی تحریرالوسیله؛ یوسف صانعی؛ تهران، عروج، ۱۳۸۴. این کتاب در بردارنده متن تحریرالوسیله و تعلیقههاست. در بعضی از موارد تعلیقهها به صورت مفصل و مستدل آورده شدهاند؛
4. التعلیقة علی تحریرالوسیله؛ سیدمحمدعلی علوی گرگانی؛ تهران، عروج، ۱۳۸۴؛
5. التعلیقة علی تحریرالوسیله؛ محمدعلی گرامی قمی؛ تهران، عروج، ۱۳۹۰. تعلیقههای این کتاب غالباً موجز و مختصر است؛ ولی در بعضی موارد تعلیقهها همراه با استدلال آمده است.

شرحها

شرح استدلالی بر کتابهای علمی، رویهای رایج در حوزههای علمیه است و کتابهای فقهی نیز از این شیوه رایج مستثنا نیستند. شرح متون علمی یا به صورت مزجی است یا غیر مزجی؛ مانند جواهر الکلام که شرح مزجی شرائع الاسلام است و جامع المقاصد شرح غیر مزجی قواعد الاحکام. تحریرالوسیله را نیز مجتهدان و فقیهان متعددی شرح و توضیح دادهاند؛ اکثر این شرحها غیر مزجی است. برخی از شرحهای تحریرالوسیله عبارتاند از:

1. مستند تحریرالوسیله؛ سیدمصطفی خمینی؛ ۲ج، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۶. مؤلف در این کتاب علاوه بر بیان مستندات نظریات امامخمینی و اشاره به سایر اقوال در مسئله، نظر خود را نیز ابراز داشته است. جلد اول آن از مبحث طهارت تا مکاسب و جلد دوم از بحث بیع تا نکاح است. این اثر به مناسبت بیستمین سالگرد رحلت سیدمصطفی خمینی منتشر شده است؛
2. تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیله؛ محمد فاضل موحدی لنکرانی؛ ۲۸ج، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۹۰. جلد اول این اثر پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در تاریخ بیست و پنجم ربیعالاول ۱۳۹۴ق و ده سال پس از تألیف تحریرالوسیله نوشته شده است. مؤلف جلدهای نخست این کتاب را در سالهایی که رژیم پهلوی او را به شهر یزد تبعید کرده بود، تألیف کرده است.[۲۳] محققان مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) دوره کامل این کتاب را تحقیق کردهاند و در سال ۱۳۹۰ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی آن را منتشر کرده و در «همایش تحریرالوسیله» از آن رونمایی شده است؛
3. مستند تحریرالوسیله؛ احمد مطهری. تاریخ دقیق تألیف مجلدات این اثر در کتاب نیامده است؛ ولی حدوداً همزمان با دوران انقلاب اسلامی آغاز شده و در سالهای اولیه پس از پیروزی به انجام رسیده است. جلدهای مربوط به قضا، حدود، قصاص و دیات را در همان سالهای نخستین پس از پیروزی انقلاب اسلامی، هاشم نوری به فارسی ترجمه کرده است؛
4. مبانی تحریرالوسیله؛ محمد مؤمن قمی؛ ۳ج، تهران، عروج، ۱۳۸۰–۱۳۹۰. این کتاب شامل، کتابهای قضا، شهادات و حدود تحریرالوسیله است؛
5. شرح تحریر وسیلة النجاة؛ احمد سبطالشیخ انصاری؛ قم، فیروزآبادی، ۱۴۱۲ق. این کتاب شامل مباحث اجتهاد و تقلید و بخشی از مسائل طهارت است؛
6. دلیل تحریرالوسیله؛ علیاکبر سیفی مازندرانی؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۵ به بعد. تا سال ۱۳۹۲ پانزده جلد از این کتاب، با همین عنوان انتشار یافته است؛
7. مصباح الشریعه؛ عبدالنبی نمازی؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۷۵. این اثر در چهار جلد شامل کتابهای اجتهاد و تقلید، خمس، صوم و فصل صلاة مسافر منتشر شده است؛
8. فقه الثقلین فی شرح تحریرالوسیله؛ یوسف صانعی؛ ۵ج، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۰–۱۳۹۲. یک جلد «کتاب القصاص»، دو جلد «کتاب الارث» و یک جلد «کتاب المکاسب» به قلم شارح نوشته شده است و یک جلد، «کتاب الطلاق»، به تقریر سیدضیاء مرتضوی است؛
9. مدارک تحریرالوسیله؛ مرتضی بنیفضل؛ ۵ج، تهران، عروج. این اثر شامل شرح کتابهای الصلاة در سه جلد، الصوم در یک جلد و الزکاة و الخمس در یک جلد میباشد؛
10. تحریر التحریر؛ سیدعلی حسینی اشکوری؛ تهران، پژوهشکده امامخمینی و انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰. این اثر دو جلدی، شرح مزجی «کتاب القضاء» و «کتاب الشهادات» است؛
11. الحج فی الشریعة الاسلامیة الغرّاء؛ جعفر سبحانی؛ ۵ج، قم، مؤسسه امامصادق(ع)، ۱۳۸۲ به بعد. دو جلد نخست این شرح بر محور العروة الوثقی است. مؤلف بخشی از درس خارج فقه و پیرو آن تألیفات فقه استدلالی خود را با محوریت تحریرالوسیله دنبال کرده است. مؤلف بر سبک کتاب امامخمینی، تحریرالوسیله، سه جلد دیگر نیز در ابواب حدود، قصاص و دیات تألیف کرده است؛
12. کوثر فقه؛ علی محمدی خراسانی؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۸. این اثر شرح فارسی بخش «مکاسب محرمه و بیع» تحریرالوسیله است که تا سال ۱۳۹۴ شش جلد آن منتشر شده است؛
13. مفتاح الشریعة فی شرح تحریرالوسیله؛ سیدحسین موسوی تبریزی؛ تهران، ۲ج، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۳؛
14. انوار الفقاهة فی احکام العترة الطاهره(ع)؛ ناصر مکارم شیرازی؛ ۶ج، قم، مدرسه امامعلیبنابیطالب(ع)، ۱۳۸۶–۱۳۹۲. سه جلد این مجموعه شرح «کتاب النکاح» و سه جلد آن شرح «کتاب الحدود» است؛
15. النور المبین فی شرح التحریر و منهاج الصالحین؛ سیدنورالدین شریعتمداری جزایری؛ قم، دارالکتاب، ۱۳۸۱. شریعتمداری کتابهای اجتهاد و تقلید، حج، قضاء، شهادات، حدود، قصاص، دیات و مسائل مستحدثه را از تحریرالوسیله و سایر ابواب را از منهاج الصالحین شرح کرده است؛
16. مستند تحریرالوسیله؛ جمعی از محققان (محمدکاظم رحمانستایش، سیفالله صرامی، سیداحمد حسینی، احمد مبلغی و کاظم قاضیزاده)؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۶. مؤلفان این اثر به شرح بخشی از کتاب «الاجتهاد و التقلید» تحریرالوسیله اقدام کردهاند؛
17. بیان تحریرالوسیله؛ زینالعابدین احمدی زنجانی؛ تهران، عروج، ۱۳۸۷. یک جلد آن-شرح کتاب الحج-منتشر شده است؛
18. معتمد تحریرالوسیله؛ عباس ظهیری؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۸۲ به بعد. تاکنون پنج جلد آن تألیف و منتشر شده است. سه جلد آن شرح مسائل مستحدثه و دو جلد آن شرح «کتاب المضاربه» است؛
19. آئین کیفری اسلام؛ محمد فاضل لنکرانی؛ ۳ج، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۰. این اثر ترجمه درسگفتههای فاضل لنکرانی بر محور کتاب الحدود است که وی به عربی نگاشته و اکبر ترابی آن را به فارسی برگردانده است؛
20. تقریر الحقیقة فی شرح تحریرالوسیله؛ ۲ج، احمد بهشتی؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی این کتاب شرح ابواب مورایث و نکاح است؛
21. مشکاة الشریعة فی شرح تحریرالوسیله؛ سیدضیاء مرتضوی؛ تهران، عروج، ۱۳۹۲. تا سال ۱۳۹۷ جلد اول شرح «کتاب الحج» این اثر منتشر شده است؛
22. مفتاح الهدایة فی شرح تحریرالوسیله؛ مرتضی مقتدایی؛ تهران، عروج، ۱۳۸۳. این اثر شرح «کتاب القضاء» است؛
23. تقریر الشریعة فی شرح تحریرالوسیله؛ ۴ج، سیدعلی محقق داماد؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، ۱۳۹۷. این کتاب شرح «کتاب الحج» است.

گفتنی است همایش تحریرالوسیله در سال ۱۳۹۱ به هدف تجلیل از شارحان و تعلیقهنویسان کتاب تحریرالوسیله و احیای نقش این کتاب در دوره معاصر برگزار و از کتاب ۲۸جلدی تفصیل الشریعه منتشرشده توسط مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی رونمایی شده است (ببینید: همایشها). همچنین نشریه «حریم امام» در شماره ۵۰ ویژهنامهای با همین عنوان منتشر کرده است.

پانویس

1. ↑ آقابزرگ، الذریعه، ۲۵/۸۵
2. ↑ مؤسسه تنظیم، مقدمه وسیلة النجاة، ۷
3. ↑ امامخمینی، تحریرالوسیله، ۱/۶
4. ↑ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة، مقدمه، ۱/۷
5. ↑ برای نمونه ← اصفهانی، وسیلة النجاة، ۱/۳ و ۸؛ امامخمینی، تحریرالوسیله، ۱/۷ و ۱۶
6. ↑ امامخمینی، وسیلة النجاة مع تعالیق، ۱/۲۰۳–۲۱۰
7. ↑ امامخمینی، وسیلة النجاة مع تعالیق، ۱/۲۳۰
8. ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ۱/۱۳۹
9. ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ۱/۱۹۵
10. ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ۲/۲۴۷
11. ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ۲/۳۴۰
12. ↑ امامخمینی، وسیلة النجاة مع تعالیق، ۲/۵۷۸–۶۱۰
13. ↑ برای نمونه ←امامخمینی، وسیلة النجاة مع تعالیق، ۱/۲۷، ۴۷، ۳۴۵ و ۲/۱۵۱، ۲۶۱، ۵۸۱
14. ↑ متین، مجله، ۲۹۸
15. ↑ پویا، کتابشناسی تحریرالوسیله، ۱۱–۱۲
16. ↑ ← مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ج۱۱، ۱۳، ۱۴ و ۱۵
17. ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ۱۱/۲۹–۳۰، ۳۰۲–۳۰۳ و ۳۸۷
18. ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ۱۱/۳۸۷
19. ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ۱۱/۲۱–۲۳، ۳۰۲–۳۰۳، ۳۰۷ و ۳۶۰–۳۶۱
20. ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ۱۱/۳۰۷–۳۱۰
21. ↑ مؤسسه تنظیم، سیر مبارزات، ۱۱/۳۰ و ۳۱۳–۳۱۵
22. ↑ ← پویا، کتابشناسی تحریرالوسیله، ۱۲
23. ↑ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة، مقدمه، ۱/۷

منابع

• آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
• اصفهانی، سیدابوالحسن، وسیلة النجاة، نجف، المطبعة العلمیه، چاپ هشتم، ۱۳۶۴ق.
• امامخمینی، سیدروحالله، تحریرالوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
• امامخمینی، سیدروحالله، وسیلة النجاة مع تعالیق الامامالخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم …، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
• پویا، حسن، کتابشناسی تحریرالوسیله، قم، مؤسسه تنظیم …، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
• فاضل لنکرانی، محمد، تفصیل الشریعة فی شرح تحریرالوسیله، کتاب الاجتهاد و التقلید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
• مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، سیر مبارزات امامخمینی در آینه اسناد به روایت ساواک، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
• مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی، مقدمه کتاب وسیلة النجاة مع تعالیق الامامالخمینی، تألیف امامخمینی، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۰ش.
• متین، مجله، آشنایی با دفتر مؤسسه تنظیم و نشر آثار امامخمینی در قم، شماره ۲، ۱۳۷۸ش.

پیوند به بیرون

• علیجان کریمی، «تحریرالوسیله»، دانشنامه امامخمینی، ج۳، ص۲۷۹–۲۸۴.

نهفتن

آثار و تألیفات امامخمینی

اخلاق و عرفان

شرح دعاءالسحر • التعلیقة علی الفوائد الرضویه • مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة • تعلیقات علی شرح فصوصالحکم • آداب الصلاة • سر الصلاة • شرح حدیث جنود عقل و جهل • شرح چهل حدیث

فلسفه و کلام

الطلب و الاراده • کشف اسرار

فقهاستدلالی

کتاب الطهاره • المکاسب المحرمه • کتاب البیع • رسالة فی التقیه • فائدة فی لزوم التبیّن الفعلی للفجر فی اللیالی المقمره • فروع العلم الاجمالی • الخلل فی الصلاة • ولایت فقیه

فتوایی

تعلیقة علی وسیلة النجاة • التعلیقة علی العروة الوثقی • حاشیه بر رساله ارث ملاهاشم خراسانی • رساله نجاة العباد • زبدة الاحکام (فارسی) • زبدة الاحکام (عربی) • رساله مناسک حج • حاشیه بر رساله توضیح المسائل • استفتائات امامخمینی • تحریر الوسیله

اصولفقه

انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایه • مناهج الوصول الی علم الاصول • لمحات الاصول • التعادل و الترجیح • الاجتهاد و التقلید • الاستصحاب • رسالة فی قاعدة لا ضرر • قاعده من ملک شیئاً ملک الاقرار به • فی تداخل الاسباب • فی نقد قیاس الاوامر التشریعیة بالعلل التکوینیة و ما یترتب علیه • فی موضوع علم الاصول • فی حال الشروط المخالفة للکتاب و المباحث المتعلقة بها • رساله قاعدة علی الید • الرسائل العشره

تفسیر و حدیث

تفسیر سوره حمد

پیام، نامه و سخنرانی

صحیفه نور • صحیفه امام • وصیتنامه • نامهها • پیامها و اعلامیهها • سخنرانیها

متفرقه

دیوان اشعار

آثار برگرفته

آیات الاحکام فی تراث الامامالخمینی • تفسیر و شواهد قرآنی • موسوعة الامامالخمینی • رساله نوین • تفسیر قرآن مجید

وابسته

تقریرات فلسفه امامخمینی • تقریرات درسهای فقه و اصول امامخمینی • ادبیات امامخمینی

ردهها:

• مقالههای جلد سوم دانشنامه امامخمینی
• کتابهای امامخمینی به زبان عربی